De Italiaanse taal zit vol heiligen. Ze duiken op in uitdrukkingen en woorden voor feestdagen, ziektes en zelfs zaken als straatstenen en kettingbrieven. Zo appte een Italiaanse vriend me laatst deze grap:
Arriva il Natale e arrivano le prime catene di Sant’Antonio. Le odio. Se anche tu come me le odi, invia questo messaggio a 20 amici.
Oftewel: ‘Met de kerst komen ook de kettingbrieven weer binnen. Vreselijk! Heb jij daar ook zo’n hekel aan? Stuur dit bericht dan door aan 20 vrienden.’
Los van de ironie van een anti-kettingbrief die zelf een kettingbrief is, bleef ik haken aan de uitdrukking catena di Sant’Antonio. Waarom heet zo’n brief in het Italiaans een ‘ketting van de heilige Antonius’? En welke heiligen spelen er nog meer een rol in alledaagse Italiaanse woorden en uitdrukkingen?
Heiligen in de Italiaanse taal
—
catena di Sant’Antonio – kettingbrief
Een catena di Sant’Antonio is een kettingbrief of -bericht, tegenwoordig vooral via sociale media of e-mail. Maar de uitdrukking is een stuk ouder en slaat terug op devotionele praktijken waarbij boodschappen, gebeden of handelingen moesten worden doorgegeven van persoon tot persoon. Dat zou geluk brengen (of juist niet, bij het verbreken van de catena, de keten). Hetzelfde mechanisme van doorgeven, vermenigvuldigen en morele druk zie je terug in de kettingbrief van nu. Vaak wordt gezegd dat de uitdrukking verwijst naar Sant’Antonio di Padova, een van de populairste heiligen in Italië, traditioneel geassocieerd met liefdadigheid (il pane di Sant’Antonio) en met het terugvinden van verloren voorwerpen. Maar historisch is het niet duidelijk om welke Antonius het precies gaat. Oudere bronnen spreken alleen van Sant’Antonio, zonder verdere specificatie. Het zou ook heel goed kunnen gaan om die andere heilige Antonius, Sant’Antonio Abate (Antonius Abt), die verbonden is met bescherming tegen huidziekten.
—
il fuoco di Sant’Antonio – gordelroos
Bij fuoco di Sant’Antonio (letterlijk: vuur van de heilige Antonius) is de situatie een stuk duidelijker. In dit geval gaat het zeker om Sant’Antonio Abate. In modern Italiaans verwijst fuoco di Sant’Antonio naar gordelroos (herpes zoster), een pijnlijke aandoening die gepaard gaat met een brandend gevoel. Historisch werd de term ook gebruikt voor ergotisme, een ernstige vergiftiging door moederkoren, die in de middeleeuwen veel voorkwam. Sant’Antonio Abate gold als beschermheilige van zieken, en vooral van mensen met een huidziekte. De Antonietenorde, aan hem gewijd, verzorgde eeuwenlang patiënten die leden aan dit ‘vuur’. De associatie tussen ziekte, brandende pijn en Antonius Abate is dan ook stevig verankerd in medische en historische bronnen. Ook in het Nederlands bestaat de term ‘antoniusvuur’, al is die wel verouderd.
—
Santo Stefano – Tweede Kerstdag
26 december heet in Italië Santo Stefano, naar de heilige Stefanus. Anders dan in Nederland is het geen ‘Tweede Kerstdag’, maar een heiligendag.
—
durare da Natale a Santo Stefano – een heel korte periode duren, niet lang meegaan
Santo Stefano, Tweede Kerstdag, maakt ook zijn opwachting in de uitdrukking durare da Natale a Santo Stefano. Daarmee geven Italianen aan dat ze niet denken dat iets een lang leven zal hebben. Vaak ironisch gebruikt, en gezegd van een huwelijk, een nieuwe baan, goede voornemens. Of van bijvoorbeeld planten in huis: Di solito mi durano da Natale a Santo Stefano, die gaan bij mij eigenlijk nooit lang mee.
—
la notte di San Silvestro – oudjaarsavond
31 december is de sterfdag van paus Silvestro I. Hij was de 33ste paus van de Rooms-Katholieke Kerk, van januari 314 tot 31 december 335. La notte di San Silvestro is oudjaarsavond; het oudejaarsdiner wordt il cenone di San Silvestro genoemd. Nieuwjaarsdag is Capodanno (het ‘hoofd’ van het jaar, begin van het jaar).
—
estate di San Martino – nazomer (in november), Indian Summer
L’estate di San Martino is een nazomer, een periode van onverwacht zacht en zonnig weer rond 11 november. Die dag is de naamdag van San Martino, de heilige Martinus van Tours, ook Sint-Maarten genoemd, de heilige die de helft van zijn mantel aan een bedelaar gaf.
—
sampietrini – typische straatstenen van Rome
De kleine basaltstenen in Rome heten sampietrini, naar de Sint-Pietersbasiliek, die op zijn beurt is vernoemd naar de heilige Petrus. De stenen werden oorspronkelijk gebruikt in de straten rond de Sint-Pieter en raakten later overal in Rome ingeburgerd.
